• Аскерка Міхал [1836, Мінск — 2.5.1864, Магілёў], лекар, дзеяч лагера «чырвоных» у паўстанні 1863. Паходзіў з апалячанай бел. шляхецкай
    сям’і. Вучыўся ў Слуцкай гімназіі. У 1860 скончыў медыцынскі ф-т Маскоўскага ун-та і выехаў за мяжу. З 1862 працаваў хатнім лекарам у
    Сенненскім і Ашмянскім пав. Даведаўшыся пра пачатак паўстання, паехаў у Вільню, дзе яму ад імя «чырвоных» даверылі стаць камісарам
    Магілёўскай губ. Затым паехаў у Пецярбург, каб знайсці там патрыятычна настроеных афіцэраў. Паўстанне на Магілёўшчыне пачалося
    5.5.1963, але хутка пацярпела паражэнне. Пасля гэтага А. перанёс сваю дзейнасць у Мінск і Ігуменскія лясы. У жн. пераняў ад Б.
    Свентажэцкага функцыі паўнамоцнага камісара Мінскай губ. Арганізаваў выезд за мяжу некалькіх паўстанцаў. 21 кастр. выехаў у Пецярбург з
    падробленым пашпартам, на станцыі Астроўская быў арыштаваны. У час следства ў Пецярбургу і Магілёве адмаўляўся даваць паказанні. Але
    яго паплечнікі, якім сказалі, што ён памёр, раскрылі ролю А. ў паўстанні. 22.4.1864 Мураўёў падпісаў смяротны прыгавор. Родныя і сябры
    стараліся дабіцца змякчэння прысуду. Мураўёў крывадушна пагадзіўся. Але паведамленне пра адмену смяротнага пакарання было накіравана
    ў Магілёў вечарам пасля экзекуцыі, якая адбылася 28 крас. Дадзеная калізія апісана У.Караткевічам у рамане «Нельга забыць» («Леаніды не
    вернуцца на зямлю»).
  • Броневицкий Юлиан  Викентиевич Род. ок. 1833 г. Место рождения: Минская губ, Игуменский уезд, дер. Застенок. Дворянин. «3а
    самовольную отлучку за границу, пребывание там несколько месяцев и подготовку к польскому мятежу арестован 5.04.1864 на
    Долгабышевской таможне на австрийской границе» и выслан на жительство в Архангельскую губ. под строгий, секретный надзор полиции.
    28.04.1865 доставлен в Архангельск. С 6.05.1865 отбывал наказание в Холмогорах. Ничем не занимался. Получал пособие от казны для
    привилегированных сословий: кормовых денег - 15 копеек в сутки; на наем квартиры - 1 руб. 50 коп в месяц. 1. Холост. Отец Викентий. Мать
    Анна. Братья: Сигизмунд, Игнатий, Никодим, Альфонс. Сестра Каролина. Все жили в дер. Застенок. В апреле 1870 г. был освобожден от
    надзора полиции. Дальнейшая судьба неизвестна.; ГААО. Ф.1. Оп.4. Т.1. Д. 1778; 1803; 1966
  • Ванькович Адам помещик Минской губернии Минского уезда На поселение в более отдаленные места Сибири род. ок.1831. Находился
    под надзором c 24 мая 1870 г. Приговор: "за участие в революционной организации, лишен всех прав и сослан в отдаленные места Сибири, в
    Казань". Пособие не получает. Семья в Гродненской губернии, Сокольском уезде. 28 апреля 1871 г. освобожден от полицейского надзора. НА
    РТ. Ф.1. Оп.3. Д.2753. Л.242 об.; НА РТ. Ф.1. Оп.3.Д.2136. Л.252об. -253; НА РТ. Ф.1. Оп.3. Д.2489. Л.122
  • Ванькович Казимир дворянин Минской губернии
  • Ванькович Мельхиор дворянин Минской губернии проживал в имении матери Каможицахъ Игуменского уезда. род. ок.1831. Находился
    под надзором c 16 августа 1868 г. c 28 июня 1869 г. под надзором в Казани. Приговор: "за бытность в мятежнической шайке и участие в стычке
    против войск, лишен всех прав и сослан на поселение в более отдаленные места Сибири". Проживал в Цивильске. Прибыл из Иркутской
    губернии в Казань 28 июня 1868 г. Семьи нет. ЦГА ЧР. Ф.122. Оп.1.Д.36. Л.48; НА РТ. Ф.1. Оп.3.Д.2136. Л.252об. -253; ЦГА ЧР. Ф.122. Оп.1.Д.
    36. Л.61.; НА РТ. Ф. 1. Оп.3. Д.2136. Л. 132 об. -133
  • Василевский Iосиф шляхтич Минской губернии Игуменского уезда
  • Вериго Бронислав дворянин Минской губернии Игуменского уезда
  • Верниковский Игнатiй дворянин Минской губернии Игуменского уезда. Выслан на житье в Томскую губернию.
  • Воротницкий Павел дворянин Минской губернии Игуменского уезда
  • Галицкий Петр дворянин Минской губернии Игуменского уезда в этом же уезде родители его владеют фольварком Черноселье.
  • Гецевич Людомир дворянин Минской губернии Игуменского уезда
  • Гинтовт Константин дворянин Минской губернии Борисовского уезда
  • Гонсецкий Юлiан дворянин Минской губернии Игуменского уезда
  • Гурецкий Антон дворянин Минской губернии Игуменского уезда
  • Гуща Iосиф дворянин Минской губернии Игуменского уезда
  • Данилевич Иван дворянин Минской губернии Игуменского уезда
  • Есьман Генрих дворянин Минской губернии Игуменского уезда брат Петръ
  • Есьман Петр дворянин Минской губернии Игуменского уезда брат Генрихъ, кіраўнік партызанскай групы ў 80 чалавек.
  • Жидович Франц дворянин Минской губернии проживал в Игуменском уезде
  • Жолнерович Iосиф дворянин Минской губернии Борисовского уезда дер.Оздятычи, проживал в Петербурге.
  • Ивашкевич Зенислав дворянин Минской губернии Игуменского уезда имения Фелицiаново.
  • Карабанович Антонiй дворянин Минской губернии Брат Игнаций умер
  • Карабанович Игнацiй дворянин Минской губернии Игуменского уезда фольварок Буды. Брат Антоний На поселение в более отдаленные
    места Сибири
  • Карабанович Матвей однодворец Минская губерния Игуменского уезда
  • Касперович Станислав дворянин Минская губерния Игуменского уезда эконом помещика Венцлавовича, в фольварке "Вароколъ"
  • (Пальчевский?) Кельчевский Иван дворянин Минской губернии Игуменского уезда в этом же уезде владеет фольварком Якшицы.
  • Кельчевский Константин дворянин Минской губернии Игуменского уезда в этом же уезде владеет имением Якшицы.
  • Кобут Iордан дворянин Минской губернии Игуменского уезда Брат Iосиф. Родители их имеют в этом уезде усадьбу и 28 десятин земли.
  • Кобут Iосиф дворянин Минской губернии Игуменского уезда Брат Iорданъ. Родители их имеют в этом уезде усадьбу и 28 десятин земли.
  • Коркозович Виктор дворянин Минской губернии Игуменского уезда, жена его владеет имением Логи.
  • Колендо Владислав шляхтич Минской губернии Игуменского уезда
  • Левицкий Людвіг шляхтіч Ігуменского уезда
  • Лиходиевский Болеслав шляхтіч Бобруйского уезда
  • Петерсон Фадей, род. ок. 1848, уроженец Минской губ. Игуменского уезда. Солдатский сын (из однодворцев). За нахождение в
    повстанческом отряде по конфирмации командующего войсками Виленского военного округа был отдан в военную службу в
    Семипалатинскую обл. По Выс. повелению, изъяснённому в циркуляре министра внутренних дел от 09.04.1869 г., уволен из военного
    ведомства «без именования воинским званием» и выслан под надзор полиции в Вятскую губ. С 02.01.1870 г. под надзором в Царевосанчурске.
    Пособие не получал. Холост. Освобожден от надзора 02.08.1872 г. на основании Выс. повеления от 13.05.1871 г. (маёнтак яму ня адабрана,
    бо ён яго ня меў - адм.)
  • Петрашкевич Пётр шляхтіч Ігуменского уезда
  • Писанко Іосіф ксёндз Ігуменского уезда
  • Полоневич Афанасій шляхтіч, прожівал в Ігуменском уезде
  • Свенторжецкий Апполинарiй дворянин отец его владеет имением Малыя Кржевичи.
  • Свенторжецкий Болеслав помещик Минской губернии, где имеет имения в Минском и Игуменском уездах, родился в Богушевичах
  • Свенторжецкий Родриг Бывший Непременный член от дворянства Минска в Строительной и дорожной комиссии.
  • Свидзинский Франц дворянин Игуменского уезда
  • Сипайло Ян дворянин Игуменского уезда имеет в этом же уезде нераздельное с матерью имение Липницы
  • Снитко Алоизiй Служил в армейской пехоте поручиком; имеет имение в Игуменском уезде.
  • Фальковский Кипрiян  дворянин Игуменского уезда
  • Холево Мадеста Род.ок. 1815. Шляхтянка. Минской губернии, Борисовскаго уезда. Находился под секретным надзором полиции с 12
    сентября 1865 года "по обвинению в знании о заговоре на убийство бывшаго станового Пристава Ляцкого". Проживает в Повенце, выслана из
    Минской губернии. Ничем не занимается. Имеет при себе сына, состоящего также под надзором полиции. Получает арестантское
    содержание. Аттестация полиции: "ведет себя хорошо". НАРК, ф.1 оп.67 д.1/3 л.110 об.-111.
  • Холево Франц Род.ок. 1850. Шляхтич. Минской губернии, Борисовскаго уезда. Находился под секретным надзором полиции с 12 августа
    1865 года "за неуличение при очных ставках двоюроднаого брата своего, Телесфора Холево, согласно прежним своим показаниям, по делу
    об убийстве Пристава Ляцкого". Проживает в Повенце, выслан из Минской губернии. Ничем не занимается. Имеет мать, состоящую также под
    надзором полиции. Получает арестантское содержание. Аттестация полиции: "ведет себя хорошо". НАРК, ф.1 оп.67 д.1/3 л.107 об.-108
  • Хоревич Вацлав дворянин Игуменского уезда
  • Цитович Леонард из дворян проживал в Москве прапорщик нарезной легкой №3 батареи 8-й Артеллирийской бригады, уроженец
    Борисовского уезда, в коем имеет имение Вильяново, нераздельное с братьями и сестрами.
  • Якубовский Антон - Ксендз, настоятель Серафимского костела Игуменского уезда. Выслан в 1865 г. на постоянное жительство под надзор
    полиции в Тобольскую губернию за политическую неблагонадежность. (РГИIА. Ф. 821. Оп. 3. Д. 201. Л. 1, 3)
  • Янушевич Казимир Род.ок. 1818. Помещик. Минской губернии Игуменского уезда. Находился под секретным надзором полиции с 22
    сентября 1864 года "за сношение с мятежниками и снабжение из продовольствием". Проживает в Пудоже, выслан из Минской губернии. Ничем
    не занимается. Семейство находится на родине. Содержания не получает. Аттестация полиции: "Поведения хорошего. Своих убеждений не
    обнаруживает". НАРК, ф.1 оп.36 д.91/1 л.160 об.-161; НАРК, ф.1 оп.67 д 1/2 л.99.

                                                  Гісторыя паўстаньня на Ігуменьшчыне (Бярэзіншчыне).



   Самым моцным i баяздольным атрадам Мiнскай губернi лiчыўся Iгуменскi, якi ўзначальваў Станiслаў Ляскоўскi (псеўданiм
Собэк). Ядро яго сфармiравалася яшчэ 17 красавiка ў Багушэвiчах — маентку Свентаржэцкага. Адным з першых сюды прыбыў
адстаўны штабсротмiстр Гектар Карказовiч.

  У сельскiм праўленьнi Свентаржэцкi сарваў са сьцяны царскi партрэт, зачытаў «друкаваны манiфест, абявiў, каб не плацiць
нiякiх падаткаў i не даваць рэкрута i што зямлю ён дорыць сялянам». Усе ж кнiгi i паперы ў канцылярыi паўстанцы знiшчылi.
Адсюль яны адправiлiся ў Ляды, злучыўшыся з Ляскоўскiм, якi па дарозе ў атрад, дарэчы, ледзь не трапiў у бяду, бо быў
арыштаваны выпадкова сустрэтымi царскiмi афiцэрамi, i давялося яго вызваляць. У Лядах (зараз Чэрвеньскi раен) Ляскоўскi
абявiў сябе камандзiрам. 3 паўстанцамi застаўся i камiсар Свентаржэцкi, таму Iгуменскi атрад часта называлi таксама «партыяй
Свентаржэцкага».

  Шэрагi байцоў няспынна папаўнялiся. У аколiцы Французская Грэбля на Пухавiччыне прымкнула група з Iгумена (каля 35
чалавек). Некалькi груп далучылася ў Суцiне (пасля паўстаньня царскі ўрад "аддзякаваў" суцінцам высылаючы ў Сыбір палову вёскі
каля 25 двароў); з Мiнска — пад кiраўнiцтвам Ю. Сушчэвiча, у асноўным гiмназiсты, выйшлi 19 красавiка на зборны пункт у Лошыцы;
са Слуцка веў людзей настаўнiк Л. Дамброўскi i iнш.

  Атрад быў падзелены на ўзводы, зрабiлi ўмацаваньнi. Гэта дазволiла доўгi час стрымлiваць нацiск царскiх войск. Камандзiр
казацкай сотнi 26 красавiка даносiў свайму начальству: «...3 гэтага боку Суцiна я знайшоў мост раскiданым, i з бярвенаў i маставой
насцiлкi складзена нешта накшталт рэданта, а на самым беразе рэчкi насыпаны вал, каб абстрэльваць вугал рэданта i ўвесь
даволi глыбокi брод; наогул цяжкадаступная балотная мясцовасць размяшчэньнем маставых прыкрыцьцяў да таго ўмацавалася,
што ўзяць яе адной пяхотай без значнай страты было немагчыма».

  Менш паспяховай для паўстанцаў стала сутычка пад Лядамi 29 красавiка, дзе карнiкам удалося захапiць абоз iнсургентаў.
9 мая 1863 года адбыўся жорсткi бой за некалькi верст ад вескi Юравiчы (зараз у Чэрвеньскiм раене). У рапарце камандзiра
царскiх войск адзначалася, што адшукаць паўстанцаў было надзвычай цяжка, бо Ляскоўскi «ўвеў у шайцы (так у дакументах
карнiкаў называлiся паўстанцы. — Г.К.) парадак i дысцыплiну, строга караючы парушальнiкаў, прывучыў паўстанцаў
здымацца з пазiцыi за некалькi хвiлiн; займаючы ж для начлегаў заўседы самыя непраходныя лясы, ён захоўвае
найвялiкшыя перасцярогi».

  А вось рапарт камандуючага царскiмi войскамi ў Iгуменскiм павеце падпалкоўнiка Чурскага непасрэдна пра бой у Юравiчах, якi
трэба лiчыць адной з галоўных аперацый 1863 года на Мiншчыне:
«Камандуючы атрадам з 3 рот Вялiкалуцкага палка i 50 казакоў маер Грыгореў 10-га чысла гэтага мая данес, што 9-га чысла а
3-яй гадзiне апоўднi ен дагнаў за 5 верст ад вескi Юравiчы шайку Свентаржэцкага, дзе мяцежнiкi зрабiлi завалы з тоўстых
ссечаных дрэў, з-за якiх пры нападзе на iх бiлiся на смерць, кожны завал трэба было браць прыступам. Жорсткi бой
працягваўся 2 гадзiны, пасьля якога мяцежнiкi (iх, паводле меркавання маера Грыгорева, было да 400 чалавек) кiнулiся
бегчы у розныя бакi. Атрад гнаўся за iмi больш за 2 вярсты. Надыход вечара прымусiў спынiць праследаванне.

  У гэтым дзеле забiта мяцежнiкаў у самiх завалах 19, узята ў палон раненых 5, аб колькасцi забiтых i параненых пры
праследаваннi яшчэ невядома; з нашага боку забiты Вялiкалуцкага палка падпаручнiк Iваноў, нiжнiх чыноў 9, цяжка
параненых 23, з iх памерла 3, легка параненых 9, з iх 5 паступiла ўжо ва фронт, кантужаных 2, цяжка паранены казак 1
(памер), кантужаны 1.

  10-га чысла прывезена а 8ай гадзiне вечара нiжнiх чыноў 23; з iх 1 памер. 11-га чысла з'явiлiся да мяне трое параненых
iнсургентаў з партыi Свентаржэцкага, што разам з iм уцяклi, i потым, бо не маглi за iм iсцi, адпушчаны Ляскоўскiм, якiя
паказваюць, што ў партыi iх у часе бою было 120 чалавек. Пасля ж спыненьня бою iх сабралася 30 чалавек, начавалi вярстах
у трох ад месца бiтвы i назаўтра накiравалiся на Раванiчы...».

  Такiм чынам, тэты дакумент сведчыць аб мужнасцi i баявым майстэрстве паўстанцаў Ляскоўскага, аб досыць вялiкiх стратах
царскiх войск, хоць у рэшце рэшт высвятляецца, што iнсургентаў удзельнiчала ў баi не так ужо шмат. Забiтыя паўстанцы i салдаты
былi пахаваны ў Юравiчах.

  Поспехi атрада Ляскоўскага прыцягвалi ў яго шэрагi новых валанцераў. У канцы мая свежую групу, сфармiраваную ў Мiнску,
прывеў Ваньковiч (Лелiва). Па некаторых звестках, праз некалькi дзен той жа ўвiшны Лелiва з'явiўся ў атрад з новымi людзьмi з
горада.

  Сiтуацыя ў Мiнскай губернi, у першую чаргу на Iгуменшчыне, хвалявала галоўнага душыцеля паўстання усемагутнага царскага
сатрапа генерал-губернатара Паўночна-Заходняга краю Мураўева (Вешальнiка), якi з Вiльнi кiраваў усiмi карнымi аперацыямi. У
другой палове мая ен прызначае ў Мiнск часовым ваенным губернатарам з вялiкiмi паўнамоцтвамi генерала Забалоцкага. Аб
звярынай лютасцi апошняга пiсаў у свой час А.I.Герцэн. Камандаваць войскамi ў Iгуменскiм павеце замест падпалкоўнiка Чурскага
даручылi вопытнаму генералу Русiнаву.

  Атрад Ляскоўскага хаваўся тады ў Багушэўскай i суседнiх пушчах, пераходзячы часам за Беразіно ў Барысаўскi павет. Улады
сцягнулi сюды, пад каманду генерала Русiнава, амаль усе войскi (!), што былi ў Мiнскай губернi. Варожае кола замкнулася ў
Багушэвічскай пушчы. Як успамiнае сучаснiк, вырвацца з акружэння дапамог селянiн, якога карнiкi ўзялi ў якасцi праваднiка.
Падзялiўшыся на некалькi дробных груп, паўстанцы удала выйшлi з-пад удару царскiх салдат. Вось што паведамлялася пра гэта
лаканiчнай вайсковай моваю ў журнале ваенных дзеянняў з 27 мая да 18 чэрвеня: «9-га а 6-ай гадзiне ранiцы пачаўся
канцэнтрычны рух у пушчу, дзесяццю ротамi, з Раванiчаў, Дубаўручча, Юравiчаў, Мiкулiчаў. На працягу 14 гадзiн няспыннай i
стамляючай хады абшукана большая частка лесу. Шмат было слядоў, сустракалiся пакiнутыя бiвакi, траплялiся нават
непатушаныя вогнiшчы з яснымi прыкметамi нядаўняга знаходжання мяцежнiкаў, але шайкi не адкрыта».

  Частка паўстанцаў на чале з Ляскоўскiм пры выхадзе з акружэньня наткнулася на атрад карнiкаў пад камандай падпалкоўнiка
Жукава. 13 чэрвеня адбыўся бой у густым лесе каля фальварка Лочын (цяпер Асiповiцкi раен Магiлеўскай вобласцi). Страты
паўстанцаў склалi: 4 забiтыя, 1 паранены i 18 палонных. Пасля бою затрымана яшчэ 10 iнсургентаў, у тым лiку Гектар Карказовiч.

  Уладам здавалася, што ўсе скончана. У журнале ваенных дзеянняў па Мiнскай губернi з 18 чэрвеня да 1 лiпеня адзначалася:
«Няспынныя рухi атрадаў, зробленыя ў першай палове чэрвеня, мелi вышкам калi не канчатковае знiшчэнне, то поўнае рассеяние
шаек Свентаржэцкага, Карказовiча (узятага пасля бою 13 чэрвеня ў палон) i Ляскоўскага... Некаторыя з мяцежнiкаў праз адну
адсутнасць ежы ўжо дабравольна аддалiся войскам i сялянам для прадстаўлення iх мясцоваму начальству. Так зрабiў адзiн з
прадвадзiцеляў Гектар Карказовiч...  
  Ды i сам Баляслаў Свентаржэцкi, як вiдаць з ап